De horecasector is een belangrijk gegeven binnen de gemeente. Horeca heeft raakpunten met verschillende beleidsdomeinen, zoals economie, stedenbouw, milieu, mobiliteit, jeugd enz. Een sterke en kwalitatieve horeca draagt niet alleen bij tot werkgelegenheid, het is meteen ook een uithangbord van de gemeente. Het vormt, ook voor de inwoners, een essentieel onderdeel van het sociaal weefsel.
In het kader van het reglement op de brandveiligheid in horecazaken, is elke horecazaak verplicht een exploitatievergunning aan te vragen. Hiertoe voert de brandweer in samenwerking met de politiediensten een onderzoek ter plaatse uit.Indien uit het verslag van de brandweer zou blijken dat de horecazaak niet voldoet aan de geldende normen inzake brandveiligheid, dient de zaak in orde te worden gebracht volgens de bemerkingen uit het brandweerverslag.Begin 2012 zullen de (her)controles in de Merchtemse horecazaken worden afgerond. De exploitatievergunningen zullen nadien, tijdens een officiële gelegenheid, aan de horeca uitbaters overhandigd worden.
Vanaf 1 januari 2010 is er een nieuwe rookwetgeving voor de horeca. De bedoeling van deze nieuwe wetgeving is de niet-rokers te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van passief roken.Sinds 1 juli 2011 is er een algemeen rookverbod in alle horeca-inrichtingen van kracht. Dit is het resultaat van een arrest van het Grondwettelijk Hof dat alle uitzonderingen in de wetgeving annuleert.De wet van 22 december 2009 betreffende een algemene regeling voor rookvrije gesloten plaatsen toegankelijk voor het publiek en ter bescherming van de werknemers tegen tabaksrook luidt: 'Het is verboden te roken in gesloten plaatsen die voor het publiek toegankelijk zijn. Deze plaatsen dienen rookvrij te zijn'.Een gesloten plaats is in de wet gedefinieerd als een 'plaats door wanden afgesloten van de omgeving en voorzien van een plafond of zoldering'. Dat wil zeggen dat er op alle plaatsen die niet aan deze definitie voldoen wel mag worden gerookt, bijvoorbeeld op een openluchtterras aan een horecazaak. Maar in de praktijk zijn niet alle terrassen helemaal open of gesloten waardoor de wetgeving soms moeilijk te interpreteren is.Om alle horeca-inrichtingen op gelijke voet te behandelen en vaststellingen ter zake rechtsgeldig te maken, is het belangrijk dat alle controleurs en leden van de politie op dezelfde manier beoordelen of een plaats / terras open of gesloten is. Ook de uitbaters zelf moet dit onderscheid begrijpen. De regels moeten dus duidelijk en eenvoudig toepasbaar zijn.Om niet als een gesloten plaats te worden beschouwd, moet een terras aan één zijde permanent en volledig open zijn, ongeacht de weersomstandigheden. De open zijde mag niet tijdelijk en/of deels worden afgesloten, bijvoorbeeld door middel van een windscherm of zonnewering. Alleen als een terras aan deze voorwaarden voldoet, mat er gerookt worden.Een terras dat hieraan niet voldoet, wordt als een gesloten plaats aanzien waar een rookverbod geldt en dus ook rookverbodstekens moeten worden aangebracht. In dit geval kan de oppervlakte van deze gesloten plaats meetellen bij de berekening van de maximale oppervlakte van de rookkamer.
De wet van 10 november 2006 regelt de openingsuren in handel, ambacht en dienstverlening.Overeenkomstig artikel 15 van deze wet kunnen er 15 afwijkingen op de wekelijkse rustdag en 15 afwijkingen op de verplichte sluitingsuren worden toegekend.Het college van burgemeester en schepenen heeft op 29 december 2011 de afwijkingen op de wekelijkse rustdag voor 2012 toegekend.
Sinds 2005 geldt er in Merchtem een verbod op de verkoop van alcoholische dranken in winkels tussen 22.00 uur en 7.00 uur.- het is verboden om tussen 22.00 uur en 7.00 uur alcoholhoudende dranken op de openbare weg / domein, buiten de terrassen en andere toegelaten plaatsen speciaal bestemd voor dit doel, te gebruiken.- het is de verantwoordelijke uitbaters van inrichtingen / uitbatingen en aanhorigheden gelegen in Merchtem, die al dan niet tegen betaling toegankelijk zijn, verboden alcoholhoudende dranken te verkopen en/of aan te bieden, zelfs gratis en in welke hoeveelheid ook, tenzij de consument na bestelling of aanbod bediend wordt binnen de zaak en dit voor onmiddellijke consumptie.- uitzonderingen kunnen worden toegestaan door de burgemeester.
Vooraleer een horecazaak alcoholhoudende dranken mag schenken, moet zij aan de gemeente een vergunning vragen.De huidige wetgeving (wet van 28/12/1983 - KB van 3/04/1953 - KB van 4/04/1953) maakt hierbij een onderscheid tussen gegiste en sterke dranken en tussen vaste, reizende en occasionele drankgelegenheden.• Gegiste dranken zijn deze zoals bepaald in artikel 7, 8, 11 en 14 van de wet van 7 januari 1998 betreffende de accijnsrechten op alcohol en op alcoholhoudende drank. Deze artikelen verwijzen naar bier, mousserende en niet-mousserende wijn, andere niet-mousserende producten, andere mousserende gegiste drnken en tussenproducten.• Serke drank is drank zoals bepaald in artikel 16 van dezelfde wet.